Ngày sát chủ là gì?

Ngày sát chủ trong sách cũ

Cái tên ngày sát chủ xuất hiện trong mục Xem ngày kén giờ của Việt Nam phong tục, sách Phan Kế Bính in năm 1915. Nguyên văn vỏn vẹn một câu: kiêng nhất là ngày sát chủ, ngày thọ tử, việc gì cũng phải tránh. Hai cái tên được đặt ngang hàng nhau trong cùng một câu, và câu ấy nằm trong đoạn kể những thứ người xưa kiêng khi chọn ngày.

Ba chữ ấy là toàn bộ những gì bản gốc nói. Không có bảng tra, không có tháng nào ứng với Chi nào, không có cách tính. Phan Kế Bính viết mục này theo lối ghi chép phong tục, tức kể lại người ta làm gì, chứ không viết một cuốn cẩm nang chọn ngày. Ông nêu tên rồi đi tiếp sang chuyện khác.

Bản chú giải bài Xem ngày kén giờ xếp sát chủ vào nhóm «các sao xấu khác tính theo tháng âm lịch và ngày can chi», cùng nhóm với thụ tử, đại hao, nguyệt phá — nghĩa là Chi của ngày phải xét cùng với tháng âm lịch mới ra kết luận, chứ bản thân Chi ngày không quyết định được điều gì. Ngày thọ tử, mà site có trang riêng, thuộc cùng nhóm ấy.

Vấn đề bắt đầu ở đời sau. Muốn dùng được cái tên ấy thì phải có bảng, mà bản gốc không cho bảng, nên mỗi người chú giải tự dựng lấy một bảng. Chuyện đó tự nó chưa phải vấn đề; vấn đề là các bảng dựng ra không giống nhau. Bản chú giải chỉ nói chung rằng mình dựa vào năm cuốn sách chữ Hán lưu truyền, đối chiếu với lịch của nha khí tượng, chứ không chỉ ra dãy sát chủ lấy từ cuốn nào.

Hai dãy mười hai tháng không khớp nhau

Bản chú giải bài Xem ngày kén giờ, in trong tập Một trăm điều nên biết về phong tục Việt Nam, và các bảng ngày sát chủ đang lưu hành rộng rãi trên các trang lịch tiếng Việt đều đưa ra một dãy mười hai Chi ngày, mỗi Chi cho một tháng âm lịch, đúng theo lối trình bày quen thuộc.

Kết quả đối chiếu rất đáng nói: hai dãy chỉ trùng nhau ở tháng Giêng, rồi tách ra và không gặp lại nhau ở mười một tháng còn lại. Không phải lệch một hai tháng theo kiểu chép nhầm, mà lệch gần như toàn bộ, tới mức nếu đặt hai bảng cạnh nhau thì khó mà nói chúng đang bàn về cùng một thứ.

Chúng tôi cũng thử tìm quy tắc trong dãy của bản chú giải, đúng như cách đã làm được với ngày thọ tử. Với thọ tử, tách tháng lẻ và tháng chẵn ra là lộ ngay hai dãy đi liền mạch cách nhau sáu ngôi, rút được thành một dòng công thức. Với sát chủ thì không: dãy không đi liền mạch theo tháng lẻ hay tháng chẵn, không giữ khoảng cách đều, và không lộ ra bất cứ quy luật nào đủ để viết thành phép tính.

Một dãy không có quy luật thì chỉ còn cách học thuộc hoặc chép lại. Mà chép lại một dãy không biết ai dựng, lại đang vênh với một dãy khác cũng không biết ai dựng, thì cái ta đăng lên không phải là tri thức, chỉ là một trong hai phiên bản được chọn tùy tiện.

Vì sao chúng tôi không chọn đại một bản

Cách dễ nhất là chọn bản phổ biến hơn rồi đăng, và gần như mọi trang lịch tiếng Việt đều làm vậy. Người đọc sẽ thấy một bảng gọn gàng, tra được ngay, không có gì lấn cấn. Đó chính là lý do chuyện này không bao giờ vỡ ra: ai cũng thấy một bảng, không ai thấy hai bảng đặt cạnh nhau.

Nhưng nếu chúng tôi chọn một bản, người đọc sẽ tin rằng đó là câu trả lời, trong khi thực tế là chúng tôi vừa giấu đi một câu trả lời khác cũng có thật và cũng không rõ xuất xứ hơn. Chuyện ấy đi ngược đúng cái nguyên tắc mà site dựa vào để tồn tại: mỗi kết luận phải trỏ về được một chỗ chịu trách nhiệm.

Có một cách khác cũng hay được dùng, là đăng cả hai bảng và để người đọc tự chọn. Chúng tôi cân nhắc và không làm, vì trong thực tế nó chỉ đẩy đúng cái quyết định không ai làm được sang cho người đọc, kèm thêm vẻ khách quan giả. Một người tra ngày sát chủ để quyết một việc hệ trọng không có thêm thông tin nào để phân xử giữa hai bảng, y như chúng tôi.

Cho nên trang này chỉ có phần kể lại, không có bảng. Phần kể lại ấy chính là điều chúng tôi biết chắc: có một cái tên được ghi từ năm 1915, các bản dựng bảng về sau không thống nhất, và không dãy nào rút ra được quy tắc. Ba điều ấy đúng và kiểm được, còn một bảng cụ thể thì không.

Phần chúng tôi không tìm thấy nguồn nào cả

Các trang lịch hiện nay còn chia ngày sát chủ thành hai loại theo âm và theo dương, rồi đưa ra cách tính riêng cho từng loại. Chúng tôi đi tìm gốc của lối chia này và không thấy nó trong bản của Phan Kế Bính, không thấy trong bản chú giải, cũng không thấy trong nguồn nào có tên tác giả hay có thể truy ngược được.

Lối chia ấy dường như chỉ tồn tại trong các trang thương mại về phong thủy, nơi nó được trình bày như một điều hiển nhiên. Khi một chi tiết chỉ xuất hiện ở lớp dưới cùng của chuỗi sao chép và không có mặt ở bất kỳ lớp nào phía trên, thì khả năng lớn là nó sinh ra ở chính lớp ấy.

Tương tự với phần kể hậu quả của việc làm lớn vào ngày sát chủ. Bản năm 1915 chỉ nói người ta kiêng, không nói kiêng vì sợ điều gì cụ thể. Những mô tả chi tiết mà ta đọc được hôm nay là lớp thêm vào sau, và site không đăng lại chúng.

Trang này giải thích, chứ site không dùng nó để luận ngày

Ngày sát chủ không xuất hiện trong bất kỳ kết luận nào của site. Trang một ngày không có dòng sát chủ, mục xem ngày tốt không lọc theo nó, trang tháng và trang năm cũng không. Đây là một quyết định cố ý, không phải một phần còn thiếu chờ làm nốt.

Lý do đã nằm ở hai mục trên: không có bảng nào truy được tới chỗ chịu trách nhiệm, và các bảng đang lưu hành mâu thuẫn nhau. Trong hoàn cảnh ấy, mọi dòng kết luận mà chúng tôi in ra đều sẽ là ý riêng đội lốt tri thức cũ.

Chúng tôi vẫn làm trang này vì có người đi tìm cái tên ấy, và họ xứng đáng gặp một câu trả lời trung thực thay vì một bảng nữa không rõ từ đâu. Biết rằng các bản không khớp nhau là một thông tin có ích thật sự — nó giúp người đọc hiểu vì sao hai trang lịch cho hai kết quả khác nhau cho cùng một ngày.

Xem cách site chọn tầng nào được lên trang ngày

Một cách đọc khác về chỗ các bản vênh nhau

Chỗ hai dãy mười hai Chi không khớp nhau thường bị coi là một trục trặc cần giấu đi. Chúng tôi nghĩ ngược lại: chính chỗ vênh ấy là thông tin. Nó cho biết tập tục này đã đi qua nhiều lần kể lại mà không có bản nào giữ vai trò bản chuẩn, và đó là một sự thật về lịch sử của tục, không phải một lỗi kỹ thuật.

Nó cũng giải thích một chuyện rất cụ thể mà nhiều người gặp: tra cùng một ngày trên hai trang lịch khác nhau lại ra hai kết luận đá nhau, rồi không hiểu bên nào đúng. Câu trả lời là không bên nào sai hơn bên nào, vì hai bên đang chép từ hai bảng vốn đã khác nhau từ trước khi có internet.

Biết được điều đó thì đỡ mất công đi tìm bản đúng, bởi vì không có bản đúng để tìm. Đây là loại kết luận mà một trang lịch hiếm khi nói ra, vì nó không dẫn tới sản phẩm nào cả, nhưng lại là câu trả lời thật cho câu hỏi thật mà người đọc đang mang trong đầu.

Những ngày kiêng mà site có tính

Không phải ngày kiêng nào cũng rơi vào tình cảnh này. Ngày Tam Nương và ngày Nguyệt kỵ đi theo ngày âm lịch cố định trong tháng, ai cũng đối chiếu lại được và các bản chép giống nhau, nên site có tính và có hiện trên trang ngày. Bách kỵ theo Can Chi cũng vậy, với một chỗ khuyết có chủ ý ở câu thuộc phạm vi thuốc men.

Ngày thọ tử thì nằm ở giữa: dãy mười hai Chi khớp nhau giữa các bản và rút được thành quy tắc, nên site dựng được bảng để giải thích, nhưng vẫn không đưa vào kết luận ngày vì site không đặt một ngày gắn với tang ma lên trang của một ngày cụ thể. Ba mức độ khác nhau này là lý do site không gộp mọi ngày kiêng vào một rổ.

Xem trang ngày thọ tử