Nhị thập bát tú là gì?

Hai mươi tám tú và bốn chòm lớn

Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam mô tả nhị thập bát tú là hai mươi tám chòm chia dải trời nằm giữa con đường mặt trăng đi qua ban đêm và con đường mặt trời đi qua ban ngày; mỗi chòm có một sao chủ là ngôi nằm gần Bạch đạo — đường đi của mặt trăng — nhất, dù chưa chắc là ngôi sáng nhất. Đây trước hết là một cách chia bầu trời để định vị, giống như việc chia một vòng tròn thành nhiều cung để nói cho gọn một vật đang ở đâu.

Hai mươi tám tú gom thành bốn chòm lớn, mỗi chòm bảy tú và gắn với một phương. Thanh Long ở phương Đông, Huyền Vũ ở phương Bắc, Bạch Hổ ở phương Tây, Chu Tước ở phương Nam. Bốn con vật ấy không phải hình vẽ trang trí mà là cách người xưa gọi bốn khu vực trời, và cách gọi này có mặt trong cả thiên văn lẫn kiến trúc lẫn văn chương.

Số hai mươi tám chia hết cho bảy, và đó không phải trùng hợp. Trong cách gọi truyền thống, mỗi tú mang thêm một chữ trong bảy chữ Mộc, Kim, Thổ, Nhật, Nguyệt, Hỏa, Thủy, lặp lại đúng bốn vòng qua hai mươi tám tú. Bảng bên dưới hiện luôn chữ ấy cho từng tú, và bạn sẽ thấy nó lặp đều đặn — đây là một đặc điểm cấu trúc kiểm lại được, khác hẳn những phần phải tin.

Mỗi tú còn có một cầm tinh, tức một con vật đi kèm tên. Chúng tôi chép lại phần tên gọi này vì nó thuộc về chính cái tên đầy đủ của từng tú trong tài liệu cổ, và dừng ở đó: bảng không có cột tốt xấu; chữ tốt xấu mà sách cổ ghi cho từng tú được nói riêng ở mục dưới.

Hai mươi tám tú trong tài liệu lịch pháp Hán Nôm

Bài của Nguyễn Công Việt đăng trên Tạp chí Hán Nôm số 1 năm 2007, thuộc Viện Nghiên cứu Hán Nôm, khảo sát cách hai mươi tám tú xuất hiện trong các tài liệu lịch pháp chữ Hán và chữ Nôm còn lưu. Điểm quan trọng nhất của bài, xét về mặt tính toán, là cách các tú được ghi trực nhật: chúng nối nhau liên tục ngày này qua ngày khác và không ngắt lại khi sang tháng mới.

Nghe thì giống chu kỳ Can Chi của ngày, vốn cũng chạy liên tục và cũng không ngắt theo tháng. Nhưng có một khác biệt quyết định: chu kỳ Can Chi có một điểm neo kiểm chứng được, còn vòng hai mươi tám tú thì bài không cho công thức nào để tự tính lấy. Muốn biết hôm nay tú nào trực nhật, người ta phải có sẵn một bản lịch đã ghi.

Đường dẫn gốc của Viện Nghiên cứu Hán Nôm tới bài này hiện không mở được. Chúng tôi ghi nguồn theo tên tác giả, tên tạp chí và số phát hành, rồi để đường dẫn tới một bản đăng lại đọc được, thay vì trưng ra một địa chỉ đã chết như thể nó còn sống. Đây là cách site xử lý mọi nguồn có đường dẫn gốc hỏng.

Vì sao site không tính tú trực nhật cho từng ngày

Về nguyên tắc, một vòng hai mươi tám bước chạy liên tục thì tính được, miễn là biết một ngày neo. Vấn đề nằm ở chỗ tìm ngày neo ấy từ một nguồn đáng tin. Bài Hán Nôm dẫn được những trường hợp cụ thể trong tài liệu cổ, nhưng một mốc rời rạc trong một bài khảo cứu không đủ để chúng tôi dựng cả một chu kỳ chạy suốt nhiều năm rồi đem ra công bố như kết luận.

Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam, nguồn chuyên môn về thiên văn, mô tả hệ này ở lớp chia bầu trời và cố ý không gán ngày nào cho tú nào. Khi nguồn chuyên môn dừng ở đó, một trang lịch đi tiếp mà không nói rõ mình lấy ở đâu thì đang tự tạo ra dữ liệu.

Nên site không có dòng tú trực nhật trên trang ngày, và cũng không có bảng ghi tú nào nên làm gì. Lời từ chối này đã nằm trong danh sách các tầng site cố ý để trống từ đầu; nay nó dẫn về chính trang bạn đang đọc.

Xem danh sách các tầng site cố ý để trống

Phần tốt xấu của từng tú đến từ đâu

Một bộ sách cổ site dựa vào — tên sách và số tấm ghi ở dòng xuất xứ cuối mục này — có một bài ca tốt xấu của hai mươi tám tú khi trực ngày, trải trên bảy tấm, mỗi tấm bốn tú. Tấm đầu mở bằng «Giác Mộc Giao tốt, Cang Kim Long xấu, Đê Thổ Lạc xấu, Phòng Nhật Thố tốt»; tấm cuối là «Tinh Nhật Mã xấu, Trương Nguyệt Lộc tốt, Dực Hỏa Xà xấu, Chẩn Thủy Dẫn tốt» (Lịch Vàng dịch).

Trong bài ca, mỗi tú chỉ mang một chữ tốt hoặc xấu chung, không kèm danh sách việc nên, việc kiêng. Những mô tả dài về chuyện tú nào hợp làm gì, kèm thơ, mà bạn gặp trên mạng tiếng Việt thì không có trong bài ca ấy, nên site không đăng lại. Thứ tự tú trong bài ca đi từ Giác tới Chẩn, đúng như bảng ở trên.

Đây cũng là chỗ cần nói thẳng một điều về hình thức. Một bảng hai mươi tám dòng, có tên, có thơ, trình bày gọn gàng thì trông rất giống tri thức. Nhưng hình thức của tri thức không thay được nguồn của nó, và phần lớn những bảng như vậy trên mạng tiếng Việt không kèm nổi một dòng xuất xứ.

Xuất xứ câu trích: Ngọc Hạp Thông Thư (bản khắc Quảng Thịnh Đường, 1920), tấm 019–025

Hai mươi tám tú không chia đều nhau trên bầu trời

Một hiểu nhầm thường gặp là nghĩ hai mươi tám tú chia vòng tròn thành hai mươi tám phần bằng nhau, mỗi phần khoảng mười ba độ. Thực tế không phải vậy. Các tú được định theo những ngôi sao có thật, mà sao thì không xếp đều, nên độ rộng của các tú chênh nhau rất nhiều — có tú trải rộng gấp nhiều lần tú bên cạnh.

Điều này quan trọng với chính cách hiểu hệ thống. Nếu hai mươi tám tú là hai mươi tám phần bằng nhau thì chúng chỉ là một cách chia hình học, ai cũng dựng lại được từ con số. Vì chúng gắn với sao thật nên chúng là kết quả của việc quan sát bầu trời qua nhiều đời, và phải có bản ghi mới biết ranh giới nằm ở đâu.

Đó cũng là một lý do nữa khiến việc tự dựng lại vòng trực nhật không đơn giản như nghe qua. Một vòng hai mươi tám bước chạy đều theo ngày là một quy ước chồng lên hệ chia bầu trời vốn không đều, chứ không phải hệ quả tự nhiên của chính hệ ấy — và quy ước thì phải có nguồn chứ không suy ra được.

Quan hệ với bảy ngày trong tuần

Bảy chữ Mộc, Kim, Thổ, Nhật, Nguyệt, Hỏa, Thủy lặp qua hai mươi tám tú chính là bảy chữ dùng để gọi bảy ngày trong tuần ở một số nước Đông Á. Tiếng Nhật đến nay vẫn gọi các ngày trong tuần bằng đúng bảy chữ ấy.

Mối liên hệ này là một sự kiện lịch pháp thú vị và kiểm lại được, vì nó nằm ngay trong cấu trúc của bảng: hai mươi tám chia bốn vòng bảy. Nó cũng cho thấy hệ nhị thập bát tú vốn là một khung chia thời gian và chia không gian, trước khi bị dùng vào việc luận tốt xấu.