Sao hạn là gì?

Chín ngôi sao và cách người ta tra sao chiếu mệnh

Theo lối truyền, có chín ngôi sao thay nhau chiếu vào mỗi người theo một chu kỳ chín năm. Chín sao ấy là La Hầu, Thổ Tú, Thủy Diệu, Thái Bạch, Thái Dương, Hỏa Tinh, Kế Đô, Thái Âm và Mộc Đức. Lối truyền xếp Thái Dương, Thái Âm, Mộc Đức và Thủy Diệu vào nhóm lành, còn La Hầu, Kế Đô, Thái Bạch, Thổ Tú và Hỏa Tinh vào nhóm phải giữ gìn.

Cách tra sao của một năm, theo bài của Phạm Đình Hải trên VnExpress, gồm hai bước. Bước một là tính tuổi mụ, tức lấy năm âm lịch đang xét trừ năm sinh âm lịch rồi cộng một. Bước hai là rút con số ấy về một chữ số bằng cách cộng dồn các chữ số cho tới khi còn một chữ — phép này cho ra đúng cùng kết quả với việc lấy số dư khi chia cho chín, nên bạn kiểm lại được bằng hai đường.

Bài dẫn một ví dụ cụ thể: người sinh năm 1987, tính tới năm 2023 thì tuổi mụ là 37; cộng ba với bảy được mười, cộng tiếp một với không được một. Với số một ấy, dãy dành cho nam ứng vào La Hầu còn dãy dành cho nữ ứng vào Kế Đô. Đây là chi tiết đáng chú ý nhất của cách tính: nam và nữ dùng hai dãy khác nhau, nên cùng một con số cho hai kết luận khác nhau.

Theo dãy chép trong bài, với nam thì các số từ một tới chín lần lượt ứng vào La Hầu, Thổ Tú, Thủy Diệu, Thái Bạch, Thái Dương, Hỏa Tinh, Kế Đô, Thái Âm, Mộc Đức. Với nữ, cũng dãy số ấy lại ứng vào Kế Đô, Hỏa Tinh, Mộc Đức, Thái Âm, Thổ Tú, La Hầu, Thái Dương, Thái Bạch, Thủy Diệu. Chúng tôi thuật lại hai dãy này bằng lời để bạn hiểu người ta làm thế nào, và cố ý không dựng thành bảng tra trên trang.

Lý do không dựng bảng nằm ở chính bản chất của kết quả. Một bảng tra bày sẵn sẽ đọc như một lời phán về năm của bạn, trong khi cái chúng tôi có trong tay chỉ là một cách tính được một tờ báo chép lại, không phải một quy tắc lịch pháp kiểm chứng được. Kể lại cách làm thì trung thực; bày ra một cỗ máy bấm nút thì không.

Bài tin trên cổng thông tin Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch

Ngày 18 tháng 2 năm 2019, cổng thông tin của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đăng bài tin của phóng viên Hà An, nhan đề «Dâng sao giải hạn: Mê tín, không đúng giáo lý nhà Phật». Bài gom ý kiến của nhà nghiên cứu và chức sắc: PGS.TS Trần Lâm Biền nói dâng sao không thể giải hạn; Hòa thượng Thích Gia Quang, Phó Chủ tịch Hội đồng Trị sự Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam, nói cúng sao giải hạn không có trong giáo lý nhà Phật và phát sinh từ văn hóa Trung Quốc; TS Trần Hữu Sơn xếp việc đổ xô đi dâng sao vào mê tín cực đoan.

Đây là một bài tin có ký tên, không phải văn bản do Bộ ban hành, nên chúng tôi đọc nó như một bài báo: nó cho biết các ý kiến ấy đã được nêu và nêu ở đâu, chứ không phải lập trường chính thức của cơ quan nhà nước. Giữa rất nhiều nội dung về sao hạn đến từ các trang thương mại, một bài có ngày tháng, có người viết và có người được dẫn lời vẫn là thứ trích dẫn được.

Chúng tôi dẫn các ý kiến ấy trên cùng một trang với phần giải thích cách tính, không tách ra thành một dòng chữ nhỏ ở cuối. Một người đi tìm chuyện sao hạn xứng đáng đọc được cả hai thứ trong cùng một lần, thay vì chỉ gặp phần khiến họ lo và không bao giờ gặp phần còn lại.

Công văn năm 2019 của Giáo hội Phật giáo Việt Nam

Hai ngày sau bài tin ấy, ngày 20 tháng 2 năm 2019, Giáo hội Phật giáo Việt Nam ra công văn về lễ cầu an đầu năm. Công văn viết rằng nghi lễ dâng sao giải hạn không phải là nghi lễ của Phật giáo, mà là tư tưởng triết học của Lão giáo đã hòa nhập với Phật giáo trong truyền thống tam giáo đồng nguyên, và yêu cầu các chùa không để xuất hiện yếu tố dịch vụ, trục lợi. Chúng tôi dẫn qua bản đăng có ký tên của Trinh Nguyễn trên báo Thanh Niên, vì đó là bản đọc được công khai.

Hai nguồn này đi cùng hướng nhưng khác vai. Bài trên cổng của Bộ gom ý kiến cá nhân; công văn của Giáo hội là văn bản của một tổ chức, nói về gốc của nghi lễ và nhắm vào khía cạnh tiền bạc. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy phần gây phiền nhất của tục sao hạn trong thực tế không phải phần tính toán, mà phần dịch vụ bám vào nó.

Đó cũng chính là ranh giới của site. Chúng tôi kể lại chín ngôi sao là gì và người ta tính thế nào, vì đó là một mảng của văn hóa dân gian mà người đọc có quyền hiểu. Chúng tôi không đăng bất kỳ nghi thức cúng bái, bài khấn, danh mục đồ lễ hay mức chi phí nào, vì đó là chỗ hai nguồn trên đang cảnh báo, và cũng là chỗ site không mở mục dưới bất kỳ hình thức nào.

Chín sao đến từ đâu

Tạp chí Nghiên cứu Phật học, khi truy nguồn gốc tục tính tam tai, mô tả lớp Lão giáo có chín ngôi sao được cho là chi phối con người theo chu kỳ. Đây chính là lớp mà tục sao hạn thuộc về, và nó giải thích vì sao sao hạn và tam tai hay được nhắc cùng nhau: cả hai cùng đi ra từ một nền.

Cần phân biệt chín sao hạn với hai hệ khác cũng nói chuyện sao mà người đọc dễ lẫn. Nhị thập bát tú là hai mươi tám vùng sao thật trên bầu trời, thuộc thiên văn cổ, dùng để chia bầu trời chứ không đi theo tuổi ai. Còn cát tinh và hung tinh trong sách chọn ngày là một danh mục đi theo ngày, không theo năm. Ba hệ này khác nhau cả về đối tượng lẫn chu kỳ.

Trong ba hệ ấy, chỉ có nhị thập bát tú có nguồn chuyên môn về thiên văn đứng sau, và ngay cả nguồn ấy cũng dừng ở lớp chia bầu trời. Hai hệ còn lại nằm trọn trong lớp tập tục. Site làm trang giải thích cho cả ba và không dùng hệ nào trong ba hệ để kết luận về một ngày.

Xem trang nhị thập bát tú

Vì sao site không có mục tra sao hạn theo tuổi

Một ô nhập năm sinh rồi bấm ra tên một ngôi sao là thứ dễ làm và chắc chắn có người dùng. Chúng tôi không làm, và lý do không phải vì khó.

Kết quả của một ô như vậy sẽ được người dùng đọc như một lời phán về cả năm của họ, trong khi thứ đứng sau nó chỉ là một dãy chín tên được một tờ báo chép lại, không có bản văn nào chịu trách nhiệm và không kiểm chứng được bằng bất cứ cách nào. Khoảng cách giữa sức nặng của kết quả và độ chắc của căn cứ ở đây là quá lớn.

Thêm nữa, ngay sau một kết quả thuộc nhóm phải giữ gìn là chỗ mà mọi trang khác đặt phần dịch vụ vào. Chúng tôi không muốn dựng cái phễu ấy rồi bỏ trống đoạn cuối, vì bỏ trống cũng không ngăn được người đọc đi tìm đoạn cuối ở nơi khác. Cách trung thực hơn là nói thẳng rằng chúng tôi không làm phần này và nói rõ vì sao.

Danh sách đầy đủ các tầng mà site cố ý để trống, kèm lý do từng tầng, nằm ở trang nguồn gốc và cách tính.

Xem các tầng site cố ý để trống

Chu kỳ chín năm và một tính chất dễ kiểm

Vì cách tra dựa trên số dư khi chia cho chín, ngôi sao của một người lặp lại đúng sau chín năm. Ai từng ứng vào một sao nào đó thì cứ chín năm lại gặp lại sao ấy, và trong chín năm liên tiếp thì đi qua đủ cả chín sao, không sót sao nào và không lặp sao nào.

Kéo theo đó là một tính chất về tỷ lệ mà bạn tự kiểm được: trong chín năm của một đời người, có đúng năm năm ứng vào nhóm sao phải giữ gìn và bốn năm ứng vào nhóm lành, vì chín sao chia thành năm và bốn. Tỷ lệ ấy giống hệt nhau với mọi người, chỉ khác ở chỗ các năm rơi vào đâu.

Chúng tôi nêu tính chất này vì nó là hệ quả trực tiếp của chính phép tính chứ không phải ý kiến của ai, và vì nó giúp đọc cho đúng mức một kết quả tra ra được. Một tỷ lệ cố định phủ đều lên mọi người thì không phân biệt được người này với người kia.

Vì sao trang này vẫn tồn tại

Có thể hỏi ngược: nếu không tính và không làm dịch vụ thì viết trang này để làm gì. Câu trả lời là mỗi dịp đầu năm có rất nhiều người đi tìm chuyện sao hạn, và gần như mọi thứ họ gặp đều đến từ phía có lợi ích trong việc họ tin.

Một trang kể đúng chín cái tên, kể đúng cách người ta tính, rồi đặt ngay cạnh đó ý kiến của nhà nghiên cứu, chức sắc và một công văn của Giáo hội — đó là thứ đang thiếu. Nó không bảo ai phải nghĩ gì, chỉ đặt đủ các mảnh lên bàn trong cùng một lần đọc.