Rằm tháng Giêng

Rằm tháng Giêng các năm trên tờ lịch

Ngày 15 tháng Giêng là rằm đầu tiên của năm âm lịch, trăng tròn hoặc gần tròn — thời điểm trăng tròn hẳn rơi vào ngày 15 hoặc ngày 16 âm lịch (giờ Việt Nam), tùy năm. Can Chi, trực và thần trực nhật thì mỗi năm một khác; nhà nào sắp lễ rằm theo giờ hoàng đạo — thói quen theo tục chứ không phải quy định — xem dòng giờ hoàng đạo của từng năm.

Căn cứ: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 7 tr. 16–17; quyển 4 tr. 8Căn cứ: Ngọc Hạp Thông Thư, tấm 034; tấm 040–043Căn cứ: Hồ Ngọc Đức

Lịch nghỉ lễ

Rằm tháng Giêng không nằm trong danh sách ngày nghỉ hưởng nguyên lương, nên đây là ngày làm việc bình thường. Danh sách đầy đủ các ngày nghỉ hưởng nguyên lương và căn cứ của từng ngày ghi ở trang nguồn gốc cách tính.

Mười hai rằm của một năm âm lịch rơi vào ngày nào đều tra được trên trang lịch tháng. Ba rằm có trang riêng kèm bảng ba năm là rằm tháng Giêng, rằm tháng Bảy và rằm tháng Tám; các rằm khác xem ở trang lịch tháng của tháng ấy.

Rằm tháng Giêng luôn cách mùng 1 Tết đúng mười bốn ngày, nên ngày dương lịch của nó đi theo Tết: năm Tết sớm thì rằm rơi vào nửa đầu tháng 2, năm Tết muộn thì đẩy sang đầu tháng 3. Bảng ba năm ở đầu trang cho thấy khoảng dao động ấy.

Vì rơi ngay sau kỳ nghỉ Tết, rằm tháng Giêng gần như luôn là ngày đã đi làm trở lại. Ai muốn nghỉ thì dùng ngày phép năm theo Điều 113 Bộ luật Lao động, chứ đây không phải ngày nghỉ lễ.

Căn cứ: Bộ luật Lao động 2019, Điều 113 — nghỉ hằng năm

Thượng nguyên: chỗ đứng của rằm này trong bộ ba Tam nguyên

Bài giới thiệu tư liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I mở đầu bằng đúng câu tục ngữ hay được dẫn, nguyên văn ở bài là “Lễ quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng”. Bài cũng xếp rõ chỗ đứng của ngày này: Tết Nguyên tiêu, tức đêm rằm đầu tiên trong năm, còn gọi là Tết Thượng nguyên, vì trong bộ “Tam nguyên” — ba ngày rằm lớn — còn có Tết Trung nguyên là rằm tháng Bảy và Tết Hạ nguyên là rằm tháng Mười. Đó là lý do trên trang này ba cái tên Thượng, Trung, Hạ luôn đi thành một bộ chứ không đứng lẻ.

Phần đáng đọc nhất của bài là chỗ nó dẫn sử cũ. Lê Tắc chép trong An Nam chí lược, biên soạn vào nửa đầu thế kỷ 14, cảnh đêm Nguyên tiêu trong cung triều Trần: trồng những cây đèn ở giữa sân rộng, gọi là đèn Quảng chiếu, thắp đến mấy vạn ngọn, sáng rực cả trên bầu trời dưới đất; chư tăng đi quanh tụng kinh Phật, các quan lễ bái, gọi là Chầu đèn. Còn về gốc gác tục trưng đèn, bài dẫn Lê Quý Đôn trong Vân Đài Loại Ngữ: tục ấy đến từ Trung Hoa, Hán Vũ Đế thờ thần Thái Nhất và cúng từ tối đến sáng, về sau cứ ngày Thượng nguyên thì người ta trưng đèn.

Sang triều Nguyễn, vua Minh Mệnh chuẩn định rằng các tiết Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên đều làm cỗ bàn dâng cúng các miếu và điện Phụng Tiên, riêng tiết Thượng nguyên thì treo đèn suốt đêm. Nhưng không phải vua nào cũng chuộng bày biện: năm Thiệu Trị thứ 5 (1845), khi Bộ Lễ theo lệ cũ tâu xin, vua đáp rằng “lòng ta lại lấy sự chăm lo làm chính, không lấy sự ăn chơi làm vui”. Chúng tôi thuật lại tư liệu lịch sử, không rút ra từ đó lời khuyên nên làm gì trong ngày rằm.

Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, 13/2/2022 (Hồng Nhung, “Lễ quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng”) — đọc ngày 21/9/2026.

Nguyên tiêu ở Hội An: rằm đầu năm được xếp hạng di sản quốc gia

Rằm tháng Giêng là dịp duy nhất trong nhóm này có một lễ hội địa phương được Nhà nước xếp hạng. Theo bản tin của Thông tấn xã Việt Nam, ngày 5/2/2023 — đúng rằm tháng Giêng năm Quý Mão — Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Nam tổ chức tại phố cổ Hội An lễ đón nhận danh hiệu Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia cho Tết Nguyên tiêu Hội An.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân thành phố Hội An Nguyễn Văn Sơn nói giá trị đặc trưng của dịp này ở Hội An là kết quả của quá trình giao thoa giữa các nền văn hóa Việt Nam, Nhật Bản, Trung Hoa tại thương cảng quốc tế Hội An. Bản tin ghi rõ Tết Nguyên tiêu ở Hội An bao đời nay không chỉ riêng cộng đồng người Việt mà cả cộng đồng người Hoa cùng tổ chức, với nhiều nghi thức tế lễ, tín ngưỡng và sinh hoạt vui chơi cộng đồng.

Cũng theo bản tin, mỗi cộng đồng cư dân ở đó có tục lệ cúng tế theo cách riêng, điểm chung là nhân ngày rằm đầu tiên của một năm thì bày tỏ lòng tôn kính với các chư vị Phật, vị thần và bậc tiền nhân; việc cầu an và xin lộc đầu năm diễn ra ở nhiều di tích tín ngưỡng trong thành phố và ở các hội quán trong khu phố cổ. Chỗ khác biệt so với lối làm phổ biến mô tả bên trên nằm ở đó: lễ không chỉ gói trong nhà mà đi theo hội quán của từng bang hội.

Nguồn: Vietnam+ – TTXVN, 5/2/2023 (Đoàn Hữu Trung, “Tết Nguyên tiêu ở Hội An là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia”) — đọc ngày 21/9/2026.

Bài báo và văn bản dẫn trên trang này

• Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, 13/2/2022 (Hồng Nhung, “Lễ quanh năm không bằng Rằm tháng Giêng”)
• NAOJ, 3/2/2025 (Đài Thiên văn Quốc gia Nhật Bản), bảng giờ sóc, huyền, vọng — 暦要項 朔弦望; ngày đăng là của bản năm 2026, các năm 2018–2027 cùng mục
• Thanh Niên, 2/3/2026 (Vũ Phượng, “Rằm tháng giêng 2026 là ngày nào, vì sao là rằm quan trọng của người Việt?”)
• Vietnam+ – TTXVN, 5/2/2023 (Đoàn Hữu Trung, “Tết Nguyên tiêu ở Hội An là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia”)
• VietNamNet, 4/2/2023 (Thạch Thảo, “Người Hà Nội tất bật đi chợ mua sắm đồ cúng Rằm tháng Giêng”)
• Nhân Dân, 15/2/2022 (Minh Duy, “Rằm tháng Giêng trong dòng chảy văn hóa Việt”)