Thất tịch

Mùng 7 tháng Bảy đã sang thu chưa

Cột tiết khí bên dưới trả lời một câu hỏi mà tên gọi “tháng Bảy mùa thu” dễ làm người ta trả lời nhầm. Chạy thử khoảng 1901–2099, máy tính lịch của Lịch Vàng thấy mùng 7 tháng Bảy rơi vào tiết Lập thu 107 năm, tiết Đại thử 47 năm và tiết Xử thử 45 năm — tức gần một phần tư số năm thì Thất tịch vẫn còn đứng trước Lập thu. Các dòng còn lại ghi Can Chi ngày, thần trực nhật, trực và sáu giờ hoàng đạo.

Căn cứ: Hiệp Kỷ Biện Phương Thư, quyển 7 tr. 16–17; quyển 4 tr. 8Căn cứ: Ngọc Hạp Thông Thư, tấm 034; tấm 040–043Căn cứ: Hồ Ngọc Đức

Lịch nghỉ lễ

Thất tịch không nằm trong danh sách ngày nghỉ hưởng nguyên lương, nên đây là ngày làm việc bình thường. Danh sách đầy đủ các ngày nghỉ hưởng nguyên lương và căn cứ của từng ngày ghi ở trang nguồn gốc cách tính.

Mùng 7 tháng Bảy là ngày đi làm bình thường, và khác với phần lớn các dịp khác trên Lịch Vàng, nó không có một kỳ lễ hay một buổi lễ cố định giờ nào để người ta phải sắp xếp công việc cho khớp. Cái đổi theo năm chỉ là ngày dương lịch và thứ trong tuần — hai cột «Ngày dương lịch» và «Thứ» của bảng ba năm ở trên.

Điểm riêng về lịch làm việc của ngày này nằm ở chỗ nó trôi rất rộng: rơi vào 31/7 thì còn hơn một tháng nữa mới tới kỳ nghỉ 2/9, còn rơi vào 30/8 thì chỉ ba ngày sau đã là ngày nghỉ. Cùng một ngày âm lịch mà vị trí trong quý III lại khác hẳn nhau giữa các năm.

Thất tịch trong danh sách lễ tiết của cung đình triều Nguyễn

Bài của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I cho biết năm Minh Mệnh 16 (1835), khi các quan bàn định thể lệ các lễ tiết hằng năm, Thất tịch nằm trong danh sách được nêu tên cùng Thượng nguyên, Trung nguyên, Hạ nguyên, Trung thu, Trùng dương và Đông chí. Mức lễ mà vua chuẩn định cho nhóm này là thể lệ chung chứ không phải nghi thức riêng của ngày mùng 7 tháng Bảy: Thất tịch, Trung thu và Trùng dương đều dùng hoa quả nước trà và của ngon vật lạ, dâng rượu một lượt (một tuần rượu), trong khi Đông chí dâng rượu ba lượt.

Bài cũng dẫn bản Phúc trình của Bộ Lễ năm Tự Đức 23 (1870) trong Châu bản triều Nguyễn: các lễ tiết ở Thái miếu và Thế miếu, trong đó có Thất tịch, nếu có Hoàng thượng đích thân đến làm lễ thì đều phải xin sắc thị trước. Đây cũng là một quy định chung cho cả nhóm lễ tiết ấy.

Chúng tôi chỉ viết tới đúng lớp mà bài báo ghi — Thất tịch được liệt vào danh sách lễ tiết và áp dụng thể lệ chung — chứ không suy ra nghi tiết riêng nào cho ngày này. Cái đáng giữ lại là mốc thời gian: tên ấy đã có trong điển lễ nhà nước từ thế kỷ XIX.

Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, 17/2/2019 (Nguyễn Thu Hoài, “Tết Nguyên tiêu và nghi thức cúng tế các lễ tiết trong Hoàng cung triều Nguyễn”) — đọc ngày 21/9/2026.

Ăn chè đậu đỏ ngày Thất tịch: hai nhà nghiên cứu nói gì

PGS.TS Lê Quý Đức, nguyên Phó viện trưởng Viện Văn hóa và phát triển thuộc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, được VnExpress dẫn lời rằng hành động ăn chè đậu đỏ trong lễ Thất tịch không có trong tục lệ văn hóa của người Việt mà du nhập từ Trung Quốc. Ông cũng nêu một cách giải thích cho sức lan của nó: trong quan niệm dân gian, màu đỏ của hạt đậu vốn đã gắn với may mắn.

Cũng trong bài ấy, thạc sĩ Lê Anh Tú, Khoa Quan hệ công chúng – Truyền thông Trường Đại học Văn Lang, cho rằng đây là trào lưu mới xuất hiện trong khoảng vài năm trở lại đây, được mạng xã hội thúc đẩy cùng với các chủ đề về người độc thân. Ông Tú đánh giá trào lưu này không có hại. Chúng tôi thuật lại nhận định của hai ông, không kèm theo lời khuyên nên hay không nên làm gì trong ngày này.

Nguồn: VnExpress, 22/8/2023 (Quỳnh Nguyễn, “Đổ xô ăn chè đậu đỏ trong ngày Thất tịch”) — đọc ngày 21/9/2026.

Hồng đậu trong bài thơ cũ không phải hạt đậu đỏ nấu chè

Znews dựng lại đầu dây của sự nhầm lẫn. Hạt hồng đậu nổi tiếng qua bài Tương tư của Vương Duy thời Đường và về sau thành biểu tượng của nỗi nhớ trong văn hóa Trung Hoa; theo Viện Thực vật học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc mà bài dẫn lại, “hồng đậu” là tên chỉ nhiều loài khác nhau, đều là cây thân gỗ, khác hẳn cây đậu đỏ ăn được thuộc nhóm thân thảo, và một số loại hạt vẫn được gọi là đậu tương tư thì có độc, không dùng làm thực phẩm.

Bài báo cũng ghi rằng ở Trung Quốc, hồng đậu được gắn với Thất tịch đậm hơn từ một chuỗi sự kiện thương mại mang tên ấy có từ năm 2001 — nhưng nói rõ không có căn cứ cho thấy chuỗi sự kiện đó tạo ra tục ăn đậu đỏ. Còn ở Việt Nam, trào lưu ăn đậu đỏ cầu duyên rầm rộ lên từ Thất tịch năm 2019.

Nguồn: Znews, 19/8/2026 (Quỳnh Trang, “Lời giải cho trào lưu ăn đậu đỏ ‘thoát ế’ ngày Thất Tịch”) — đọc ngày 21/9/2026.

Mưa ngâu dưới góc nhìn khí tượng

Tiền Phong dẫn lời ông Lê Thanh Hải, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng Thủy văn: mưa ngâu là cách gọi dân gian chỉ những trận mưa rả rích, liên tiếp, thường xảy ra vào tháng Bảy âm lịch, khoảng tháng 8 dương lịch. Về cơ chế, hiện tượng này xảy ra do dải hội tụ nhiệt đới đi qua Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, gây mưa trên diện rộng; đặc điểm là mưa rải rác, từng cơn, từng ngày, ngày nhiều ngày ít.

Bài báo viết năm 2018, và điều đáng giữ lại là nó ghi một năm lệch chuẩn: năm ấy dải hội tụ nhiệt đới đã xuất hiện ngay đầu tháng Sáu âm lịch, nên mưa ngâu đến sớm hơn thông thường một tháng âm lịch và nửa tháng dương lịch. Nói cách khác, mốc “tháng Bảy” là mốc thường gặp chứ không phải một hẹn ước.

Nguồn: Tiền Phong, 19/7/2018 (Nguyễn Hoài, “Mưa ngâu năm nay đến sớm một tháng”) — đọc ngày 21/9/2026.

Chữ “ngâu” từ đâu ra, và năm nào Thất tịch không mưa

Theo bài trên VietNamNet, “ngâu” là cách đọc chệch âm của “ngưu”, và cũng vì thế mà cặp nhân vật trong truyện được dân gian gọi là ông Ngâu, bà Ngâu. Đây là lớp nghĩa gắn ngày mùng 7 tháng Bảy với thời tiết chứ không với một mâm lễ nào.

Bài cũng viết thẳng rằng mưa ngâu vào đúng ngày Thất tịch không phải năm nào cũng có: mưa có thể đến muộn hơn, hoặc ngày mùng 7 tháng Bảy không mưa. Chúng tôi dẫn bài này cho phần chữ nghĩa và cho câu vừa nêu; phần cơ chế khí tượng thì dẫn ở mục trên, nơi có người phát ngôn của cơ quan khí tượng.

Nguồn: VietNamNet, 22/8/2023 (Ngọc Lài, “Vì sao ngày Thất tịch thường có mưa ngâu?”) — đọc ngày 21/9/2026.

Bài báo và văn bản dẫn trên trang này

• Tiền Phong, 19/7/2018 (Nguyễn Hoài, “Mưa ngâu năm nay đến sớm một tháng”)
• VietNamNet, 22/8/2023 (Ngọc Lài, “Vì sao ngày Thất tịch thường có mưa ngâu?”)
• Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, 17/2/2019 (Nguyễn Thu Hoài, “Tết Nguyên tiêu và nghi thức cúng tế các lễ tiết trong Hoàng cung triều Nguyễn”)
• Znews, 19/8/2026 (Quỳnh Trang, “Lời giải cho trào lưu ăn đậu đỏ ‘thoát ế’ ngày Thất Tịch”)
• VnExpress, 22/8/2023 (Quỳnh Nguyễn, “Đổ xô ăn chè đậu đỏ trong ngày Thất tịch”)